Gastblog van Charlotte: Verhalen vertellen bij kunst

Praten over kunst

Praten over kunst is een samenwerkingsproject van Bibliotheek Kennemerwaard en het Stedelijk Museum Alkmaar. Dit programma is bedoeld voor groepen mensen die moeite hebben met taal, zoals nieuwkomers en inburgeraars. Het gaat in het programma om taal en ontmoeting. Deelnemers worden uitgenodigd om met elkaar te praten en te fantaseren over schilderijen.

Ontwikkeling
Voor Bibliotheek Kennemerwaard begon het als een programma bij de ouderkamers van basisscholen in Overdie (Alkmaar), waarbij samen werd gepraat over schilderijen en kunst in verschillende culturen. De ouders hadden de wens ook eens bij een museum op bezoek te gaan.
Bij het Stedelijk Museum Alkmaar wilde men graag een programma ontwikkelen voor groepen  nieuwkomers en mensen voor wie Nederlands de tweede taal is.
Het contact tussen bibliotheek en museum leidde tot een eerste opzet van het programma Praten over kunst.
Het programma bestaat uit een bijeenkomst in de bibliotheek en een bijeenkomst in het museum. Deelnemers worden geprikkeld om met elkaar te praten over wat ze zien op de schilderijen. Hiervoor worden werkvormen uit Visible Thinking gebruikt, een al door het museum gebruikte laagdrempelige methode om naar kunst te kijken.

Eerste pilot
Deze opzet werd getest in een pilot bij de tentoonstelling van de Bergense School in het voorjaar van 2017. Er deden vijf groepen mee. Er volgden wat aanpassingen. De opzet bleek goed te werken: het programma sloeg aan. Zowel de deelnemers als de begeleiders van de groepen waren enthousiast. Het programma maakte gretigheid los bij de deelnemers: gretigheid om over de schilderijen te praten. Het stimuleerde hen om in duo's met elkaar te praten of iets te vertellen aan de hele groep. Eigenlijk zaten deelnemers meestal te popelen om aan het woord te komen.
Het programma maakte verhalen los: persoonlijke verhalen, waar de begeleiders uit de bibliotheek en het museum van onder de indruk waren en waar ze na afloop nog even samen over stonden na te praten en na te genieten.

Tweede pilot
Van oktober 2017 tot en met januari 2018 vond een tweede pilot plaats bij de tijdelijke tentoonstelling van Emanuel de Witte. Aan deze pilot deden negen groepen mee. En ook bij deze pilot: enthousiasme, bij alle partijen.
Deze pilot maakte duidelijk dat het programma bij diverse tentoonstellingen gebruikt kan worden. Verder bevestigde deze pilot dat het programma geschikt is voor groepen met verschillende taalniveaus en settings. Dat blijkt uit de diversiteit aan groepen die hebben deelgenomen: ouderkamer groepen (basisscholen), conversatiegroep NT2, discussiegroep NT2, groepen Staatsexamen, inburgeraars, nieuwkomers A1 niveau en een groep vrouwen vanuit de Turkse moskee.
In totaal hebben er veertien groepen deelgenomen met gemiddeld acht deelnemers.

Mooie verhalen
Er was veel belangstelling voor taferelen in schilderijen die lieten zien hoe het er vroeger uitzag in Nederland.
Sommige schilderijen in het museum riepen bij de deelnemers herinneringen op aan vroeger, bijvoorbeeld aan hun geboorteland. Onderstaand schilderij deed een deelneemster denken aan de vismarkt waar ze met haar vader iedere week naar toe ging:

(Bijschrift: portret van Adriana van Heusden en haar dochter op de vismarkt in Amsterdam 1662/1663)

Een ander schilderij riep bijvoorbeeld herinneringen op aan het gebrek aan elektriciteit, koken op vuur, samen eten. Of gewoon: "Deze vrouw doet me aan mijn moeder denken!"

De schilderijen en de opdrachten daarbij prikkelden de fantasie van de deelnemers. Er kwamen grappige, verrassende en spannende verhalen te voorschijn.
Eén verhaal sprong eruit. Een deelnemer had een waar thriller scenario bedacht bij onderstaand schilderij.

(Bijschrift: portret van een familie in een interieur 1678)

De deelnemers wilden na het vertellen van hun eigen verhaal bij een schilderij graag weten wie het schilderij gemaakt heeft, wanneer het is gemaakt en wat de kunstenaar heeft willen schilderen. 

Er wordt nu bekeken of Praten over kunst structureel aangeboden kan worden.

Reacties van deelnemers
Nursen (Turkije): "Leuk om naar de schilderijen te kijken en jezelf vragen te stellen over het schilderij. Ook om je af te vragen welk verhaal er achter zit. Interessant om achteraf te horen wie het gemaakt heeft en wat het is. Je kunt dit ook met je kinderen doen!"
Hanna (Egypte): "Leuk om steeds dieper naar een schilderij te kijken."
Drifa (Marokko): "Interessant om te kijken naar hoe het vroeger was."

Charlotte

Ontmoeting bij taalprojecten

Gewoontes in verschillende culturen
Na de zomervakantie heb ik samen met Wijkcentrum Overdie Lezen in de keuken in het wijkcentrum georganiseerd. Bij Lezen in de keuken praten, lezen en schrijven we over koken en recepten. Tijdens een van de bijeenkomsten merkte ik dat voor mij iets heel vanzelfsprekend was, wat dat voor anderen niet bleek te zijn. Een van de vrijwilligsters en ik hadden bedacht om samen met de deelnemers een mooie uitnodiging en menukaart te maken en te schrijven. Alle deelnemers mochten immers iemand uitnodigen voor de maaltijd die we samen gingen koken. Een uitnodiging en menukaart bleken voor veel deelnemers iets onbekends te zijn. Iedereen vond het wel heel leuk om ze te maken! In mijn hoofd verschuift dan iets. De verrassing maakt ruimte in je hoofd voor iets nieuws. In andere culturen gaat het anders. Alle gerechten staan gewoon prachtig op tafel. Iedereen is welkom of wordt persoonlijk uitgenodigd.

Thinking together 
Praten over kunst is een een ander taalproject. Deze keer met ouders op een basisschool. De moeders hadden mooie kunstvoorwerpen van thuis meegebracht. Er werd over verteld. Het waren mooie verhalen vanuit ieders cultuur. Heel verschillend. Een deelneemster die oorspronkelijk uit Ghana komt, had een houten beeld meegebracht: twee mensen die gehurkt onder een cacaoboom zitten. Ze vertelde dat ze dit thinking together noemen en dat ze dat in Ghana nog steeds ziet als ze daar naar toe gaat: mensen die onder een boom zitten om samen na te denken en te praten. Ze zocht een foto van een prachtige cacaoboom op haar telefoon.

Cacaobomen hebben we niet in Nederland. Wel genoeg andere bomen om onder te zitten of andere plekken om samen na te denken en te praten over onze verschillende gewoontes. Ook tijdens onze taalprojecten.

Charlotte

Praten over kunst in de ouderkamer

Ouderkamers
Ouderkamers: plekken op school waar ouders elkaar kunnen ontmoeten en meer. In Alkmaar ben ik er namens de bibliotheek al vaak te gast geweest.

Met zware kunstboeken op de fiets
Deze keer gaan we, op verzoek van de ouders, praten over kunst. Mooie (en zware) kunstboeken mee op de fiets. We lezen samen het verhaal "Het blauwe meisje" uit het Het grote Rijksmuseum voorleesboek. We praten over wat kunst eigenlijk is. Kun je dat wel zeggen? Iemand wordt er een beetje boos van: "Als ik dat zie, denk ik: dat kan ik ook! Waarom ben ik dan geen kunstenaar?" We missen meer kunst uit andere culturen en beloven er voor de volgende keer naar op zoek te gaan, of bijvoorbeeld een kunstvoorwerp mee te nemen.



Huiselijkheid en veiligheid
We bekijken kunstboeken. Iedere deelnemer kiest een schilderij dat hem/haar aanspreekt en vertelt er iets over. Een stille deelneemster overwint haar schroom en verrast met een mooie uitspraak: "De sfeer van dit schilderij is huiselijkheid en veiligheid. Daar draait het in het leven om".

Fantasie en detail
Ik heb twee schilderijen gekozen die we samen gaan bekijken. Wat zie je? Wat roept het bij je op? Ik ben verrast hoe lang de groep geboeid blijft door een schilderij en hoeveel woorden er op het grote vel papier terecht komen. Veel fantasie, maar ook veel oog voor detail. Uiteindelijk proberen we van alle woorden een verhaaltje te maken. Dan barst de fantasie helemaal los.

Je wordt er slim van!
Leuk om dit samen met de ouders te doen. Verschillende ouders komen met het idee om samen een keer naar een museum gaan. Sommigen bedenken dat ze er toch eens een keer met de kinderen heen kunnen gaan.
Kunst blijkt een leuk thema voor alle deelnemers. Als je moeite hebt met de Nederlandse taal, oefen je zo ook nog eens woordenschat en praten. En het kan zelfs meer met je doen. Een deelnemer zei het zo: "Ik vind het mooi en nuttig om naar de schilderijen te kijken en erover te praten. Nuttig, omdat je hersenen erbij moeten werken. Je wordt er slim van!

Het Grote Rijksmuseum Voorleesboek kun je uiteraard reserveren.

Charlotte